Όταν ένας πολίτης καλεί ασθενοφόρο, περιμένει να φτάσει έγκαιρα ένα πλήρωμα που μπορεί να τον βοηθήσει. Δεν γνωρίζει τις υπηρεσιακές μετακινήσεις, τις ελλείψεις προσωπικού ή τις διαφορές ανάμεσα στις ειδικότητες. Θεωρεί, εύλογα, ότι οι άνθρωποι που φτάνουν δίπλα του έχουν την εκπαίδευση και την υποστήριξη που απαιτεί το περιστατικό του.
Η συμμετοχή στρατιωτικών, πυροσβεστών και εθελοντών στις υπηρεσίες ασθενοφόρων χρειάζεται να εξεταστεί με αυτό ακριβώς το κριτήριο. Η προσφορά τους είναι σημαντική. Η ασφάλεια του ασθενούς, όμως, απαιτεί σαφείς απαντήσεις για τα προσόντα, τις αρμοδιότητες και τη σύνθεση κάθε πληρώματος.
Στην Ελλάδα, η δυνατότητα διάθεσης στρατιωτικών και πυροσβεστών ως οδηγών ασθενοφόρων θεσπίστηκε με την Πράξη Νομοθετικού Περιεχομένου της 5ης Ιουλίου 2023, η οποία κυρώθηκε με τον ν. 5046/2023. Αφορά συγκεκριμένες δομές του ΕΚΑΒ, Κέντρα Υγείας και Πολυδύναμα Περιφερειακά Ιατρεία νησιωτικών και ορεινών δήμων, όταν το διαθέσιμο προσωπικό δεν επαρκεί. Εξαιρούνται οι οπλίτες θητείας και απαιτείται υπηρεσιακή διαδικασία διάθεσης. ΦΕΚ Α΄ 132/5.7.2023
Η ρύθμιση προβλέπει άδεια οδήγησης Β΄ κατηγορίας και εκπαίδευση σε βασικές πρώτες βοήθειες. Στις περιοχές αρμοδιότητας του ΕΚΑΒ, η διακομιδή πραγματοποιείται με συνοδεία διασώστη–πληρώματος ασθενοφόρου, ενώ για τις αντίστοιχες δομές πρωτοβάθμιας φροντίδας προβλέπεται συνοδεία υγειονομικού προσωπικού. Η νεότερη παράταση που εντοπίστηκε, με ημερομηνία ελέγχου την 9η Σεπτεμβρίου 2026, διατηρεί τη δυνατότητα αυτή μέχρι τις 31 Δεκεμβρίου 2026. Ν. 5302/2026, άρθρο 94, παρ. 1, περ. ζ΄
Η διάταξη επιτρέπει υπηρεσία οδηγού. Δεν απονέμει αυτομάτως την ειδικότητα και τις κλινικές αρμοδιότητες του διασώστη.
Το επόμενο ερώτημα είναι αν συμβαίνει το ίδιο στο εξωτερικό.
Η συμμετοχή στρατιωτικών και εθελοντών συναντάται σε αρκετές χώρες. Δεν υπάρχει, όμως, ένα ενιαίο διεθνές μοντέλο. Η σύγκριση νομοθεσίας και επίσημων επιχειρησιακών προγραμμάτων δείχνει διαφορετικές πρακτικές, από προσωρινή υποστήριξη με οδηγούς μέχρι μόνιμες υπηρεσίες διάσωσης με στρατιωτικό καθεστώς και οργανωμένα εθελοντικά πληρώματα.
Στη Σκωτία, κατά την πανδημία, διατέθηκαν στρατιωτικοί για την υποστήριξη της υπηρεσίας ασθενοφόρων. Η επίσημη ανακοίνωση του Σεπτεμβρίου 2021 προσδιόριζε οδήγηση μη επείγοντος χαρακτήρα και συνεργασία κάθε οδηγού με επαγγελματία κλινικής φροντίδας. Πρόκειται για τεκμηριωμένο παράδειγμα προσωρινής ενίσχυσης, με καθορισμένο έργο. Δεν αποτελεί απόδειξη ότι ένας στρατιωτικός χωρίς αντίστοιχη κατάρτιση μπορεί να αντικαθιστά γενικά έναν paramedic. Βρετανικό Υπουργείο Άμυνας
Στη Γαλλία, η εικόνα είναι διαφορετική. Η πυροσβεστική ταξιαρχία του Παρισιού και το σώμα ναυτικών πυροσβεστών της Μασσαλίας έχουν στρατιωτικό καθεστώς. Είναι, όμως, μόνιμοι και εξειδικευμένοι οργανισμοί διάσωσης. Η σχετική νομοθεσία αναγνωρίζει συγκεκριμένες κατηγορίες κατάλληλα εκπαιδευμένου προσωπικού για τη στελέχωση ασθενοφόρων. Επομένως, η αναφορά ότι «στη Γαλλία υπηρετούν στρατιωτικοί» παραμένει ελλιπής αν δεν εξηγείται ποιοι στρατιωτικοί, με ποια εκπαίδευση και σε ποια οργανωτική δομή. Γαλλική Πολιτική Προστασία, Κώδικας Δημόσιας Υγείας, άρθρο R6312-7
Αντίστοιχα, στη Σιγκαπούρη, πιλοτικό πρόγραμμα του 2017 αξιοποίησε στρατιωτικούς υγειονομικούς στην πολιτική υπηρεσία επειγόντων. Το Υπουργείο Άμυνας διευκρίνιζε ότι διέθεταν προσόντα EMT αντίστοιχα με εκείνα των EMT της υπηρεσίας που υποστήριζαν. Το στοιχείο που έχει αξία στη σύγκριση είναι η τεκμηριωμένη κλινική επάρκεια. Υπουργείο Άμυνας Σιγκαπούρης
Η συζήτηση για τους εθελοντές απαιτεί την ίδια προσοχή. Η λέξη «εθελοντής» περιγράφει τον τρόπο συμμετοχής και προσφοράς. Από μόνη της δεν μας λέει πόση εκπαίδευση έχει κάποιος. Ένας εθελοντής μπορεί να είναι επαγγελματίας υγείας ή να διαθέτει αναγνωρισμένη κατάρτιση για συγκεκριμένο προνοσοκομειακό ρόλο.
Στη Λομβαρδία της Ιταλίας, η AREU προβλέπει συμμετοχή εργαζομένων και εθελοντών στα μέσα βασικής υποστήριξης, μέσα από οργανωμένους φορείς και εκπαιδευτική διαδρομή διασώστη 120 ωρών. Η πρόβλεψη αφορά συγκεκριμένο περιφερειακό σύστημα και επίπεδο υπηρεσίας. Δεν μπορεί να μεταφράζεται ως απεριόριστη δυνατότητα ανάθεσης οποιασδήποτε κλινικής πράξης. AREU — συμμετοχή στο σύστημα 118
Στη Νότια Αυστραλία, η κρατική υπηρεσία ασθενοφόρων διαθέτει διαβαθμισμένο πρόγραμμα εθελοντών, με εκπαίδευση, αξιολόγηση και δυνατότητα απόκτησης του αναγνωρισμένου Certificate IV in Health Care. Οι αρμοδιότητες των εθελοντών Ambulance Officers συνδέονται με συγκεκριμένα κλινικά πρωτόκολλα. SA Ambulance Service
Στο Οντάριο του Καναδά, ο νόμος περιλαμβάνει στον ορισμό του paramedic τόσο εργαζόμενο όσο και εθελοντή υπηρεσίας ασθενοφόρων, εφόσον πληροί τις προβλεπόμενες προϋποθέσεις. Οι ελεγχόμενες ιατρικές πράξεις συνδέονται με εξουσιοδότηση από τον αρμόδιο ιατρικό διευθυντή. Η εθελοντική συμμετοχή, επομένως, μπορεί να συνυπάρχει με απαιτήσεις επαγγελματικής επάρκειας και ιατρικής εποπτείας. Ontario — Ambulance Act
Υπάρχουν και διαφορετικές νόμιμες εκπαιδευτικές διαδρομές. Στην Ισπανία, ειδική διάταξη επιτρέπει σε εθελοντές του Ερυθρού Σταυρού και ορισμένων κοινωφελών υγειονομικών οργανώσεων να ασκούν συγκεκριμένα καθήκοντα οδηγού ή οδηγού–βοηθού με αναγνωρισμένο πιστοποιητικό υγειονομικών μεταφορών. Αυτό διαφέρει από τον συνήθη επαγγελματικό τίτλο που απαιτείται για αντίστοιχες θέσεις. Άρα, δεν είναι ακριβές ότι παντού απαιτούνται ταυτόσημα προσόντα από όλους. Υπάρχουν ειδικές ρυθμίσεις, οι οποίες πρέπει να εξετάζονται στο σύνολό τους. Real Decreto 22/2014
Από την άλλη, στη Βαυαρία ο κανόνας για τα ασθενοφόρα επείγουσας διάσωσης προβλέπει οδηγό με τουλάχιστον προσόν Rettungssanitäter και επαγγελματία Notfallsanitäter για τη φροντίδα του ασθενούς, με ορισμένες εξαιρέσεις για ειδικές ανάγκες. Το παράδειγμα δείχνει ότι ακόμη και η θέση του οδηγού μπορεί να συνδέεται νομοθετικά με συγκεκριμένη προνοσοκομειακή κατάρτιση. Βαυαρικός νόμος υπηρεσιών διάσωσης, άρθρο 43
Για την Ελλάδα, αυτές οι διαφορές έχουν πρακτική σημασία. Η καταγραφή ενός ασθενοφόρου ως διαθέσιμου δεν περιγράφει από μόνη της τις δυνατότητες του πληρώματός του. Χρειάζεται να γνωρίζουμε ποιος αναλαμβάνει την κλινική φροντίδα, τι μπορεί να κάνει το δεύτερο μέλος και πώς συνεργάζονται όταν το περιστατικό απαιτεί ταυτόχρονες ενέργειες.
Σε μια ανακοπή, ένα σοβαρό τραύμα ή μια δύσκολη μεταφορά, οι ρόλοι πρέπει να είναι γνωστοί πριν χτυπήσει το τηλέφωνο. Η εκπαίδευση στον εξοπλισμό, η ασφαλής μετακίνηση ασθενούς, η επικοινωνία με το συντονιστικό και η οδήγηση του συγκεκριμένου οχήματος χρειάζονται πρακτική προετοιμασία και αξιολόγηση. Η γενική αναφορά σε γνώσεις πρώτων βοηθειών δεν αρκεί για να περιγράψει όλα αυτά.
Γι’ αυτό, η εφαρμογή μικτών πληρωμάτων χρειάζεται διαφάνεια. Να είναι διαθέσιμα το πρόγραμμα εκπαίδευσης, τα κριτήρια επιτυχούς αξιολόγησης, οι γραπτές αρμοδιότητες και οι διαδικασίες εποπτείας. Να εξετάζονται επίσης η συνολική υπηρεσιακή επιβάρυνση, η ανάπαυση και τα περιστατικά που αναδεικνύουν επιχειρησιακές δυσκολίες. Αυτές αποτελούν προτάσεις διασφάλισης ποιότητας, όχι ισχυρισμό ότι περιλαμβάνονται όλες ρητά στην ισχύουσα ελληνική διάταξη.
Παράλληλα, μια ρύθμιση που θεσπίστηκε το 2023 για κατεπείγουσες ανάγκες και παρατείνεται μέχρι το τέλος του 2026 χρειάζεται αποτίμηση. Ποιες ανάγκες κάλυψε; Ποια προβλήματα παραμένουν; Ποιο είναι το σχέδιο για επαρκή και σταθερή στελέχωση; Η παράταση της δυνατότητας διάθεσης προσωπικού δεν απαντά από μόνη της σε αυτά τα ερωτήματα.
Η διεθνής εμπειρία δεν προσφέρεται για εύκολα συνθήματα. Ούτε η απόρριψη κάθε στρατιωτικής ή εθελοντικής συνδρομής ούτε η άκριτη αποδοχή της αντέχουν στον έλεγχο των στοιχείων. Αυτό που αξίζει να μεταφέρουμε στην ελληνική πραγματικότητα είναι η σαφήνεια των ρόλων, η τεκμηριωμένη εκπαίδευση και η λογοδοσία για την ποιότητα της φροντίδας.
Ο ασθενής δικαιούται να γνωρίζει ότι κάθε θέση στο ασθενοφόρο καλύπτεται από άνθρωπο προετοιμασμένο για όσα του ανατίθενται. Και κάθε μέλος του πληρώματος δικαιούται να εργάζεται με ξεκάθαρες ευθύνες, επαρκή εκπαίδευση και ουσιαστική υποστήριξη. Εκεί πρέπει να κριθεί κάθε μοντέλο στελέχωσης.
Παναγιώτης Σπανός
Σωματείο Εργαζόμενων ΕΚΑΒ Ρόδου
